Dhibaatooyinka Ardeyda Soomaaliyeed kala kulmaan Pakistan

Dhibaatooyin aan yareyn ayay la kulmaan ardeyda Soomaaliyeed ee Pakistan waxbarashada u soo raadsata, kuwaasoo si weyn uga soo ifbaxay daarasad bilihii November iyo December ee 2002^dii aan ku sameynay ardeyda wax ka barata Pakistan. Waxaa dhibaatooyinkaasi ka mid ah:

 Luqadda Ingiriiska

 Dhibaatada ugu weyn ee ay la kulmaan ardeyda Soomaaliyeed ee Pakistan waxbarashada u soo raadsata waxay tahay mid la xiriirsan aqoonta ay u leeyihiin luqadda Ingiriiska. Ardeydii darasaadda lagu sameeyay celcelis ahaan 39% unbaa Ingiriisi ku soo qaadatay dugsigoodii sare, halka 34% ay Carabi ku soo qaateen, iyadoo 27% ka mid ahna ay Af-Soomaali ku soo qaateen. Xitaa intooda Ingiriisi horay u taqaanay illaa 16% kaliya ayaa ingiriiskoodu sarreeyay, halka 84% ay u baahdeen inay koorsooyin luqadda ah qaataan ka hor intaysan fasal fariisan halka qaarkoodna ay ka garab wadayeen waxbarashada jaamacadda illaa sanadka 3aad.

 Ardey Soomaali ah oo waxabarashadiisa illaa dugsiga sare ku soo qaatay dalka Imaaraadka ayaa helay kulliyadda maamulka ee mid ka mid ah jaamacadaha Pakistan. Siduu ii sheegay ardey kale oo la socday, wuxuu ardeygaasi awoodi waayay inuu Ingiriisi ugu warceliyo Guddoomiyihii kulliyaddaas oo yiri (haddii aad Ingiriis heerkan ka joogto sideed ku wadi kartaa jaamacadda). Natiijada ka dhalatay luqadda oo lagu liito waxay noqotay in ardeydii in yar ka soo fahmaan casharkii, markay buuggii tixraaca ula soo noqdaana inta ay ka weeleyn karaan waa mid yar. Markay timaaddo in imtixaankii wax la qorana way yar tahay inta awoodi karta inay luqadda siday rabaan u adeegsadaan oo waxay fahamsan yihiin si saani ah ugu cabiraan.

Dugsi sare oo aan laga soo bixin

Dhibaatooyinka kale ee ay ardeyda qaar muteen ayaa waxaa ka mid ah inaysan waxbarasho aasaasi ah soo arag, gaar ahaan tii dugsiga sare. Intii ka qeyb gashay daraasadda lagu sameeyay ardeyda Soomaaliyeed ee Pakistan, qiyaastii 27% ayaanan dugsi sare ka soo bixin (Xitaa marka la tixgeliyo dugsiyada dalka dib uga furmay burburkii kadib). Ardeydaasi dhibaatooyinka ay muteen waxaa ka mid ah in badanaa waxyaabaha jaamacadda lagu baranayaa ay xiriir la leeyihiin maaddooyinka lagu soo qaato dugsiyada aasaasiga ah iyo weliba kan sare oo ay ka soo tallaabeen.

 Ardey Soomaaliyeed oo aan weligiisba iskuul rasmi ah soo marin ayaa kulliyadda dhaqaalaha loo soo xareeyay. Markuu jaamacaddii soo xaadiray ayaa yaab iyo indha-taag ka soo haray. Maalintii markuu soo rawaxay ayaa laga wareystay bal wuxuu maanta kala soo kulmay fasalkii uu xaadiray, markaasuu yiri hadalkan: “Macallimad baa soo gashay, wax bay xarxariiqday, sidaan u sugayay oo aan u lahaa goormay wax yeerin doontaa ayaa laygu yiri waaba dhammaatay xiisaddii. Intay xiisaddu socotay nin i ag fadhiyay qalinka maba uusan dhigin marna. Waxaan is lahaa muxuu qorayaa go’i waayuhu. Macallimaddu ‘graph’ unbay nagu waashay. Iyadaan uga tagay jaamacaddiiye waxay ka heshay leedahay!!”. Wiilkii siduu buu jamaacaddii kaga tegay.

 Ka sokow kuwa dugsiga sare aanan soo marin, intii xitaa dugsiga sare ka soo baxday intooda badan waxaa ku dhacay kala-go’ dhinaca waxbarashada ah. Celcelis ahaan ardeyda ugu nasiibka badan ayaa jaamacadda billawday 4 sano kadib markay iskuulka sare ka baxeen.

 Cimilada

 Guud ahaan Pakistan inta u dhaxeysa bilaha December-Febraayo qabow daran ayaa ka jira, haba ku sii kala darnaado deegaanada’ e. Xilliga kuleylkuna wuxuu socdaa April illaa September. Qabowgu wuxuu meelaha qaarkood gaaraa heerka baraf cirka ka soo daato, halka kuleylku deegaannada qaarkood ka tallaabo 50 darajo celcius.

 Ardeydii daraasadda lagu sameeyay 64% ka mid ah dhibaatooyin ayay kala kulmeen cimilada dalka Pakistan.

Dhaqanka

 Walow dadweynaha Pakistan 97% ay Muslimiin yihiin, haddana farqi aad u weyn oo dhanka dhaqanka ah ayaa u dhexeeya iyaga iyo Soomaalida. Caadiyan dhaqanka Pakistanta iyo kan Hindida lama kala sooci karo oo ka hor 1947dii waxay ahaayeen ummad kaliya. Ardeyda Soomaaliyeed ee daraasadda ka qeyb gashay illaa 48% ka mid ah ayaa dhibaato kala kulantay siday ula qabsan lahaayeen dhaqanka Pakistan.

Cuntada

Dal walba wuxuu leeyahay cuntooyin u gaar ah oo ay dadkiisu xiiseeyaan. Dalka Pakistan waxay dhaqan u leeyihiin inay saddexda waqtiba cunaan rooti iyadoo la kala bedbeddelayo waxa lagu qooshayo, waxaana inta badan cuntadoodana aad loogu daraa basbaaska. Hase yeeshee ardeyda Soomaaliyeed qiyaas ahaan 57% ayaa dhibaatooyin kala kulantay cuntada, gaar ahaan markay timaaddo inay wax ka cunaan makhaayadaha iyo deegaannada jaamacaddu leedahay. Sidaas aawadeed waxay in badan ku qasbanaadeen inay cuntadooda iyagu sameystaan. Qiyaas ahaan ardeydii daraasadda lagu sameeyay 92.5% ka mid ah ayaa taqaanna sida cuntada loo kariyo, kuwaasoo 52% ka mid ah ay barteen kadib markay Pakistan yimaadeen.

Soo-jeedinta khudbadaha

Dugsiyada Soomaalida, kuwa hadda jira iyo kuwii horeba, way ku yarayd in ardeyda lagu tababaro sida khudbadaha looga soo jeediyo ardeyda horteeda, marka la barbardhigo sida ardeyda Pakistan loogu ababiyo. Waxaa laysla qiray in ardeyda Soomaaliyeed ee jaamacadaha gashaa ay qabaan fagaaro-ka-nax markay timaaddo inay wax ka soo jeedinayaan ardeyda horteeda. Intii daraasadda ka qeyb gashay 68% ka mid ah dhibaato ayay kala kulmeen arrintan. Halka ardeyda Pakistanta ee ay isku fasalka yihiin, rag iyo dumarba, aysan waxba u arkin hadday wax u jeedinayaan kow mise kun qof.    

Macluumaadka dalka Soomaalida

 Inkastoo aan daraasad rasmi ah lagu sameyn, haddana waxaa la qiyaasi karaa in shacabka Soomaaliyeed ay ka mid yihiin bulshooyinka caalamka ugu macluumaadka badan, gaar ahaan marka ay timaaddo arrimaha siyaasadda caalamka, joqoraafiga, taariikhda, iwm. Xitaa Soomaaliga aan wax qorin, akhrin karina, waxaa maskaxdiisa ku keydsan macluumaad badan. Walow laga yaabo inaan ku khaldanahay, haddana aragtideyda waxaan is leeyahay dhagaysiga badan ee idaacadaha ayaa qeyb weyn ka qaatay in Soomaalidu la socoto waxa caalamka ka soconaya.

Hase yeeshee macluumaadkaas wax weyn kuma fadhiyaan, oo Soomaalidu waxay badankood ka arradan yihiin macluumaadka dalkooda ku saabsan. Dhallinyarada aan arkay ee heerka jaamacadeed maraya mid kastaaba way u fududahay inuu kuu taxo xog badan oo dalal shisheeye ku saabsan, haddii aad weydiiso intaas in la eg oo Soomaalida khuseysana uusan kuu sheegi karin. Inkastoo dadka ka faallooda arrimaha waxbarashada ay ku tilmaameen manhajkii xukuumaddii xakuumaddii Kacaanku dejisay inuu ka mid ahaa kuwa ugu wanaagsan Afrika amaba dalalka Jaamacadda Carabta, haddana dhanka kale waxaa la dareemi karay inaan qeyb weyn la siin Daraasaadka Soomaalida, marka la barbardhigo intii maaddada Kacaanka looga qoolay manhajka. Kuwa ka soo baxay dugsiyada dalka dib looga furayna waxaaba la moodaa inay ka sii nasiib hooseeyaan oo juquraafiga iyo taariikhda dalal shisheeye ayaa intooda badan  loo soo akhriyay. Ardeyda Soomaaliyeed ee Pakistan timaadda waxay si fiican u bartaan ninkii Pakistan soo gooyay, Maxamed Cali Jinaax; halka kuwa Sudan wax ku bartana waxaa la baraa taariikhda Mahdigii Sudan, halka ardeyda Soomaaliyeed ee taqaanna meesha iyo sanadka uu dhashay iyo sanadka uu geeriyooday Allaha u naxariistee Sayid Maxamed C/lle Xasan ay aad u yar yihiin.

Si ka duwan Soomaalida, ardeyda u dhalatay Pakistan waxay illaa iyo xad yaqaannaan taariikhda iyo joqoraafiga dalkooda, sidooda badana tan caalamkana maba soo rogtaan. Maalin maalmaha ka mid ah ayaan bas isla soo raacnay aniga nin kale oo Soomaali ah. Markaan baabuurkii in cabbaar ah saarneyn ayaa ardey Pakistani ah oo ii sheegay inuu dugsi sare dhammeeyay uu i weydiiyay dalka aan ka imid, waxaan ugu jawaabay “waxaan ka imid Afrika”, isla su’aashii ayuu weydiiyay Soomaaligii ila socday, wuxuuna ugu jawaabay “waxaan ka imid Soomaaliya”. Ardeygii Pakistaniga ahaa oo inuu yaabban yahay wejigiisa laga akhrisan karo ayaa i weydiiyay “maxaa dhacay adiga waxaad ka timid Afrika, saaxiibkaana wuxuu ka yimid Soomaaliya, labadiinana waad isku eg tihiin?!!”. Waxaan ku iri “ma taqaannaa farqiga u dhexeeya Aasiya iyo Pakistan?”, markaasuu la soo booday “haa waan aqaannaa, oo Pakistan waa Muslim, Aasiyana waa Kirishtaan”. Markaan arkay inay heerkaas ka joogto ayaa ku iri “anagana waa sidoo kale”.   

Wax-akhrin la’aan

Sida la wada ogsoon yahay bulshada Soomaaliyeed waxaa lagu tilmaamaa inay tahay mid hadalka quudata, waxqoridda iyo akhriskana lagu dhibay. Ardey Soomaaliyeed oo sanadkii 1998^dii jaamacad ka billaabay mid ka mid ah jaamacadaha Pakistan ayaa ii sheegay in markii ay waxbarashada billaabeen aysan akhrin jirin boorka lagu soo dhajiyo ogeysiisyada kulliyaddiisa. Waxaa dhacday in ogeysiis ardeyda shisheeyaha khuseeya lagu soo dhajiyay boorka, kaasoo faraya inay dokumintiyo laga doonayo ku soo xareeyaan muddo go’an. Maamulka kulliyadda waqtigii ayay u kordhiyeen oo ogeysiis kale ayaa loo soo dhajiyay oo loogu sheegayo in hadday muddadaas ku soo gudbin waayaan lagala noqon doono oggolaanshihii ay jaamacaddu siisay. Nasiib wanaag, maalintii ugu dambeysay ayaa goor ay fasal ka soo baxeen uu midkood eegay boorkii. Markii ayay kala ordeen oo maalintiiba xareeyeen.

Ad-adeyga Soomaalida

 Dadka u dhabba-gala dhaqanka Soomaalida waxay sheegaan in bulshada Soomaaliyeed  uusan carrabkeedu u leylisneyn inay joogteeyaan ereyada ‘waad mahadsan tahay, fadlan, raalli ahow, waan ka xumahay, mudane, marwo, iwm’, waxaana Soomaalida badankeed lagu tilmaamaa inay yihiin kuwa saraaxad badan oo aan aqoon waxa afka Carabiga lagu yiraahdo ‘mujaamalada’.

 Sida ay qoraan buugaagta ka hadasha cilmiga dhaqamada dadyowga caalamka, Aasiyaanka waxaa lagu tilmaamaa inay yihiin dad aad u jecel hadal jilicsan, ammaan iyo mahadnaq. Naasiibdarro, ardeyda Soomaaliyeed waxaa muuqata inaysan weli si weyn u tixgelineyn dhaqanka dadka ay la nool yihiin. Horraantii sanadkii 2002dii, jaamacadda Karachi University ayaa ku soo rogtay ardeyda shisheeyaha inay bixiyaan lacag aad uga badan tan ardeyda Pakistanta oo ay markii hore isku qiimo bixin jireen.

 Dadaal weyn ayay sameeyeen mas’uuliyiinta safaaradda Soomaalida ee Islamabad sidii ardeyda Soomaaliyeed loogu naxariisan lahaa, loogana qaadi lahaa qiimihii ay markii hore bixin jireen. Arshad oo ahaa tan iyo xukuumaddii militeriga qunsul-sharafeedka Soomaaliya u joogo magaalada Karachi, illaa iyo haddana magacaasi wata, ayaa dadaal weyn galay, isagoo cabashada ardeyda Soomaaliyeed gaarsiiyay illaa guddoomiyaha gobolka ay magaalada Karachi xarunta u tahay. Nasiib wanaag, mas’uuliyiinta safaaradda iyo qunsulkaba waxay ku guuleysteen in marka laga reebo ardeyda sanadka 2002 jaamacadda billaabaysa in inta kale laga qaado lacagtii hore oo la mid ah tan ardeyda Pakistanta, halka ardeyda cusubna ay bixiyaan qiimaha cusub maadaama ardeyda cusub ay ka wareegsan karaan jaamacaddaas. Ka sokow qaddarta Eebe, dadaalka qunsulka, oo safka hore kaga jiray dadaalkaas, waxaa ardeyda Soomaalida ugu badbaadday lacag marka laysku geeyo kor u dhaafaysa illaa $30,000 (soddon kun oo doolar), iyadoo ardeyda qaarkood ay qarka u saarnaayeen inay waxbarashadooda halkaas ku joojiyaan maadaama aysan awood u lahayn lacagtaas. Qunsulkii intii baraamijkan lagu jiray lagu dhibay booqashada iyo taleefoonkaba, maalintii loo oggoladay ayaa ugu dambeysay in lala xiriiro, iskaba daa in loo mahad celiyee. Waxaa lays weydiin karaa malaha ma waxaa loo tegi doonaa marka arrin kale looga baahdo?.

 Qoraalkii Hore                                                       Qoraalka Xiga

WQ. Axmed Ugaas

Tifaftiraha Somali Education