Talooyin

 Luqadda Ingiriiska

 Ardeyda dooneysa inay dalka Pakistan waxbarasho u soo raadsadaan waa inay luqadda Ingiriiska iska soo dhisaan illaa heer jaamacadeed ka hor intaysan iman Pakistan. Ardeydii daraasadda ka qeyb gashay oo la weydiiyay wixii ay kula talin lahaayeen ardeyda Soomaaliyeed ee jamaacad Pakistan ka dooneysa, waxay 100% ka mideysnaayeen talada ah in ardeydu iska soo dhisaan luqadda Ingiriiska. Dadka qaarkood waxaa ka dhaadhacsan fikrad ah in marka Pakistan la yimaado la iska dhisi doonaa Ingiriiska, hase yeeshee waxaa laysla qiray in ardeydii timid iyagoo heerka Inigiriiskoodu hooseeyo uusan sidii la rabay sare ugu kicin, sababta ugu weynina waxay tahay iyadoo la moodo in waqtigu aad ugu xawaare badan yahay dalka dibeddiisa, waxaana la arkayaa iyadoo uu sanad dhammaaday, wax isbddel weyn ahna uusan qofkii dareemin. 

   Aasaaska hoose

Waa inuu ardeygu iska soo dhisaa aasaaska hoose. Kulliyad kasta oo ardeygu jecel yahay inuu galo xisaabtu waa lagama-maarmaan. Sidoo kale ardeygu kulliyadda uu gelayo waa inuu maaddooyinka furaha u ah wax ka yaqaannaa. Taladan waxay ahayd tii 2^aad ee ugu badneyd ee ardeydii daraasadda ka qeyb gashay ay soo bandhigeen. Talo wanaagsan ayaa ah in ardeyda jaamacadaha dooneysa ay af-Ingiriisi ku soo qaataan koorsooyin gaaban oo khuseeya maaddooyinka aasaasiga u ah kulliyadda ay doonayaan inay gelaan.

 Xirfadda la baranayo

Waa in ardeygu fikrad ka haystaa kulliyadda uu gelaayo iyo waxa uu ku qaban doono hadduu dhammeeyo. Markuu waxbarashada billaabana waa inuu ku kalsoonaadaa in maaddada uu baranayo ay tahay tan ugu wanaagsan. Inta badan jaamacadaha adduunka waxay macallimiinta xariifka ah maaddada ay dhigayaan u sawiraan inay tahay midda ugu muhiimsan adduunka, la’aanteedna noloshu jiri karin.

Haddii lagu weydiiyo yaa karti iyo garasho badan dhaqtarka daweeya xoolaha/geedaha iyo kan daweeya bini’aadamka maxaad ku jawaabi lahayd? Waxaa la qiyaasi karaa in dadka badankiis ay ku jawaabi lahaayeen waxaa garasho badan kan dadka daweeya. Hase yeeshee ardey shahaadada master-ka ku qaatay cilmiga beeraha ayaa ii sheegay in markii uu billaabayay kulliyaddaasi uu macallinkii ugu horreeyey u sheegay in dhaqtarka daweeya xoolaha iyo geedaha uu ka garasho badan yahay kan bini’aadamka daweeya, waayo ayuu yiri qofka ka shaqeeya caafimaadka xoolaha iyo geedaha waa qof shaqadiisu la xiriirto noolayaal aan caqli lahayn. Geedka mise neefku suurto gal uma aha inuu ereyo kugula hadlo, xanuunka hayana kuu sheego, halka aadanuhu uu kuu sheegan karo meesha laga hayo iyo sida loo hayaba, taasoo fure u noqon karta dhaqtarka. Sidaasi darteed ayaa dhaqtarka xoolaha iyo geedahaba looga baahan yahay garasho dheeri ah oo ah in noolayaashaas aan caqliga lahayni uu garto baahidooda iyo dareenkoodaba. Haddii dooddan maan-galka ah la fiiriyo, waxaa noo soo baxaysa in ardeyga bartaa xannaanada xoolaha mise cilmiga beeraha uu ka heer sarreeyo kan barta daweynta aadanaha. Sidaasi ayaa looga baahan yahay in ardeygu aamino in maaddada u baranayo tahay tan ugu muhiimsan caalamka.

 
La-talinta ardeyda

Inkastoo dalka Soomaalida aysan ka jirin dad ku shaqeysta xirafada la-talinta ardeyda aqoonta jaamacadeed raadsaneysa (college counseling), haddana dalka Soomaaliyeed dad wax yaqaanna kuma yara oo booskaas dabooli kara. Aragti fiican ayaa ah in dugsiyada dalka dib uga furmay ay ugu yaraan macallimiinta ugu waaya-aragsan u xil-saaraan inay la taliyaan ardeyda dugsigooda ka baxday ee waxbarashada jaamacadeed raadsaneysa. Sidoo kale jaamacadaha dalka ka furan waxay iyaguna fursadda la-talinta siin karaan ardeyda jaamacaddooda galeysa iyo kuwa dalka ka baxayaba.     

 Dadaal, adkeysi, go’aan, iyo dulqaad

 Muhiimaddu maaha in kolka ardeygu yimaado Pakistan ay intaas kaga egtahay, uuna gaaray hadafkiisii. Waa inuu ogaadaa inuu waa cusub u baryay, waana inuu la yimaadaa dadaal dheerad ah. Waa inuu u dhabar-adeygaa duruufaha adag ee soo waajaha xag dhaqaale, cimilo, hurdo-la’aan, iwm. Waa inaysan xiiso ka ahayn ee ay go’aan ka tahay inuu waxbarto, waayo horaa loo yiri “xiiso iyo xumbaba way dhacaan”.

 Dhaqaalaha

 Ma yara dhibka uu mudan karo qofkay Aasiya wax la’aan ku hesho. Ma jiro qof aad shaxaaddo, mana jiro qoys loo soo martin karo, dadku dhammaantood waa ardey aan wax is dhaamin. Taladan oo ka mid ahayd kuwii ay ardeydii daraasadda ka qeyb gashay ay soo jeediyeen waxay ku sheegeen inay habboon tahay in ardeygu uu ku tiirsanaado meel uu isku hubo, balse uusan ku soo kicin ballanqaad aan afka baarkiisa dhaafsiineyn.

 Macluumaad ku saabsan dalka Soomaalida

 Waxaa aad u wanaagsan in ardeygu macluumaad ku filan ka haysto dalkiisa iyo dadkiisa. Dugsiyada dalka dib uga furmay waxaa habboon inay maaddo u gaar yeelaan ‘Daraasaadka Soomaalida’, ardeygana waxaa looga baahan yahay inuu dadaal sameeyo, oo uu baaro buugaagta ka hadasha arrimaha Soomaalida. Shakhsi ahaan waxaan baahidan dareemayay in muddo ahba, waana tan igu dhalisay inaan soo saaro buugga aan ugu magac daray (Keydka Aqoonta: Wehelka Ardeyga) oo aan intii karaankeyga ah ku uruuriyay macluumaad Soomaalida khuseeya iyo kuwo caalami ahba qaab kooban oo ay da’yartu xiiseyn karaan. Waxaana ku rajo weynahay hadduu Alle idmo in koboca buuggaasi uu joogto noqdo.

 Soo-jeedinta khudbadaha

 Soo-jeedinta khudbadaha waa wax ku xiran illaa heerka qofku isku tababaro. La yaab ma laha in marka ugu horreysa uu qofku ka argagaxo inuu dadka soo hor istaago, hase yeeshee haddii qofku waqti siiyo wuxuu gaari karaa heer uusan wax cabsi ah dareemeyn.

 Talooyinka ugu wanaagsan ee qofku ku tababaran karo waa inuu soo-jeedinta khudbadaha ku tijaabiyaa saaxiibadiis ka hor intaanu hor tegin dadweynaha. Fannaaniinta caanka ah waxay iyaguba soo mareen heer ay ka cabsan jireen inay dadka soo hor istaagaan. Fannaan waayo-arag ah ayaa ii sheegay in ka hor intaysan masraxa soo istaagin ay ku soo tababaran jireen kuraas maran horteeda. Si tartiib-tartiib ah ayaa kuraasta loo soo buuxinayaa illaa heer ay caadi wax kasta la noqdaan.

 Ilaali ammaankaaga

 Is-ammaanba haynaga ahaatee, Soomaalidu waxaa lagu tilmaamaa inay yihiin kuwo laab furan oo aan shaki badneyn. Waxaa habboon in ardeygu si taxadar leh ugu noolaado dalka uu ku sugan yahay. Taasi micnaheedu maaha in laga shakiyo dadkoo idil, laakiin dadaalku waa wax lays faray.

 Siduu ii sheegay qof goob-joog ahaa, kana tirsan ragga ugu muhiimsan Guddiga Soomaalida Pakistan, guri qoys Soomaali ahi leeyihiin oo ku yaalla magaalada Islamabad ayaa waxaa goor habeen ah soo weeraray ciidanka la dagaallama maandooriyaha, iyadoo isla markaasi ay daawanayeen taleefishin. Ciidankii markii ay soo galeenba waxay baaris adag ugu dhaqaaqeen gurigii. In muddo ah markii ay wadeen, waxna ay ka waayeen ayaa ninkii ciidanka watay uu la hadlay raggii guriga joogay, wuxuuna ku yiri “waan ka xunnahay inaan idin dhibnay, hase yeeshee waajibkeena ayaanu gudaneynay. Waxaan ahay taliyaha ciidanka la-daggaallanka maandooriyaha, waa kan kaarkayga oo aad ka heli kartaan cinwaankayga”. Maalmo kadib ayaa koox guddi Soomaali ah ay xafiiskiisa ugu tageen, wuxuuna u sheegay sheekadan:

 ‘Run ahaantii waxaad tihiin dad fiican, illaa iyo haddana wax dambi idinkuma hayno, hase yeeshee waxaan idiin sheegayaa inaad ka digtoonaataan dadka aad xiriirka la leedihiin. Waxaa jira nin aanu baadigoob ugu jirnay oo ku shaqo leh arrimaha maandooriyaha, taleefoonkiisa gacanta ayaa dhowr mar la soo hadlay taleefoonka gurigaas aan habeenkii tagnay. Haddaba waa inaad ka fogaataan dadka noocaas oo kale ah.” Guddigii waxay la sii sheekeysteen taliyihii oo ay weydiiyeen bal siduu Soomaalida u arko, wuxuuna yiri “Waxaad tihiin dad aad u socod badan. Waxaa jira labo ilaaliye oo labo jid la kala dhigay, mid walbaaba wuxuu diiwaan geliyaa dadka gurigaasi galay iyo dharka ay xirnaayeen, waxaana la yaab noqotay inay keenaan dad ay isku dhow yihiin dharka ay xiran yihiin, taasina waxaan dib ka ogaannay inuu gurigu leeyahay labo albaab,h. Qofka Soomaaliga ah waxaa laga yaabaa inuu saacad gudaheed isku maro dhowr xaafadood, dhab ahaantiina waxaa nooga kiin lumay waqti”.

 Wasiirkii hore ee arrimaha gudaha ee dowladdii Musharraf ee xilka wareejisay October 2002, Mucinuddiin Xaydar, ayaa dabayaaqadii sanadkii 2002^dii wax laga weydiiyay dadka shisheeyaha ah ee ku dhaqan Pakistan. Mar uu Soomaalida ku nool Pakistan ka hadlayay wuxuu yiri: “Soomaalidu ammaan ahaan dhib naguma hayaan, oo kaliya xilli xun ayay socdaan”. Muciinuddiin Xaydar oo ah jeneraal howl-gab ah, muddo toban sano ku dhow ayuu magaalada Muqdisho ku noolaa, isagoo ahaa u-qeybsanaha arrimaha militeriga ee safaaraddii ay Pakistan ku lahayd Soomaaliya, waxaana magaalada Muqdisho ku dhashay qaar ka mid ah carruurtiisa. Waqtigan la joogaba uguma sii jirto in qofku ku dadaalo ammaankiisa.

Qoraalkii Hore

WQ. Axmed Ugaas

Tifaftiraha Somali Education